Kısa cevap
Riper ve burgu, kırıcı ve çeneli ataşmanlardan farklı bir yük biçimiyle çalışır: ikisi de malzemenin içine girer ve içerideyken yön değiştirmeye en duyarlı ataşmanlardır. Riperde en pahalı hata tırnağı sapladıktan sonra makineyi yan yürütmektir; burguda ise sıkışan burguyu bom hareketiyle kurtarmaya çalışmaktır. İkisi de aynı yanlışın farklı hâlidir: içeride olan bir ataşmana, girdiği yönden başka bir yönde kuvvet uygulamak. Sonuç riperde gövde-braket birleşiminde çatlak, burguda redüktör ve mil hasarı olarak çıkar.
Riperde yan yürütme
Riper tırnağı zemine saplanır ve makine geri çekilerek malzeme yırtılır. Bu doğru kullanımdır; kuvvet tırnağın girdiği eksende ilerler. Yan yürütme ise tırnak zemindeyken makineyi sağa ya da sola hareket ettirmektir.
Bu hareket, gövdeyi braketin bağlandığı noktadan bükmeye çalışır. Riper gövdesi eksenel çekme için yapılmıştır; burulma ve yanal bükme için değil. Sahada görülen çatlakların büyük bölümü tam bu birleşimde başlar.
Yan yürütmenin cazip olmasının sebebi, bazen işe yaramasıdır: kaya bloğu gerçekten oynar. Ama aynı işi, tırnağı çıkarıp yeni bir noktadan saplayarak yapmak mümkündür ve gövdeye yük bindirmez.
Riperde diğer üç hata
- Fazla derin saplamak: tırnak boyunun tamamını zemine sokmak. Çıkarma sırasında gereken kuvvet artar ve gövde çekme yerine kaldırma yükü görür.
- Tırnağı kaldıraç yapmak: sapladıktan sonra bomla kaldırarak bloğu devirmeye çalışmak. Riper bir kaldıraç değildir; yük tırnak ucunda değil, eksende taşınır.
- Aşınma sınırını geçmiş tırnakla çalışmak: kısalmış tırnak zemine yeterince giremez ve kuvvet gövdeye daha yakın bir noktadan uygulanır. Bu, gövde üzerindeki momenti artırır.
- Riperle kırıcının işini yapmaya çalışmak: masif kayada riper yırtmaz, yalnızca zorlanır. Sınırın nerede olduğunu ayrı bir yazıda ele aldık.
Burguda sıkışma ve kurtarma
Hidrolik burgu döner bir ataşmandır ve sıkışması olağandır: kök, taş ya da yapışkan kil spirali kilitleyebilir. Hata sıkışmada değil, kurtarma biçimindedir.
En yaygın yanlış, sıkışan burguyu bomla yukarı çekerek kurtarmaya çalışmaktır. Burgu zeminde kilitliyken yukarı çekmek, mile eksenel çekme ve redüktöre ters yük uygular. İkinci yanlış, sıkışmışken ters yönde zorlayarak döndürmeye çalışmaktır.
Doğru kurtarma, burgunun kendi hareketini kullanmaktır: yavaşça ters yönde döndürüp malzemeyi gevşetmek, sonra düz yönde ve düşük devirde çıkarmak. Bu çalışmıyorsa çukur çevresini açmak, ataşmanı zorlamaktan hızlıdır.
Burgu dönerken yatay kuvvet uygulamayın
Burgu çukura girdikten sonra bomla yön düzeltmek, mili eksen dışında zorlar. Çukurun açısı burgu girmeden önce ayarlanır; girdikten sonra ayar yapılmaz. Eğik başlayan bir çukur düzeltilmez, yeniden başlanır.
Yapılmalı, yapılmamalı
Yapılmalı
- Riperde kuvveti tırnağın girdiği eksende uygulayın; yön değiştirecekseniz önce tırnağı çıkarın.
- Tırnağı aşınma sınırından önce değiştirin; kısa tırnak gövdeye daha büyük moment bindirir.
- Burguda çukur açısını girmeden önce ayarlayın.
- Sıkışan burguyu önce ters yönde yavaşça döndürerek gevşetin.
- Yapışkan zeminde burguyu aralıklı çıkarıp temizleyin; dolu spiral hem yavaşlatır hem sıkışmayı davet eder.
Yapılmamalı
- Riper tırnağı zemindeyken makineyi yan yürütmeyin.
- Riperi bloğu devirmek için kaldıraç olarak kullanmayın.
- Sıkışan burguyu bomla yukarı çekerek kurtarmaya çalışmayın.
- Burgu dönerken bomla yatay kuvvet uygulamayın.
- Riperi masif kayada ısrarla zorlamayın; ilerleme yoksa ataşman değiştirin.
Aşınma izleri ne söyler?
Riper tırnağında aşınmanın simetrik olması doğru kullanımın işaretidir. Tek tarafın belirgin biçimde daha çok aşınması, kuvvetin sürekli aynı yandan geldiğini, yani yan yürütme ya da eğik saplama olduğunu söyler.
Gövde üzerindeki boya çatlakları özellikle braket birleşiminde önemsenir. Bu bölgede boyanın çatlaması, altındaki metalde gerilme biriktiğinin ilk işaretidir ve kaynak çatlağından önce görülür.
Burguda ise okunacak yer spiral kenarı ve uçtur. Spiral kenarının düzgün aşınması normaldir; eğrilme ya da tek taraflı incelme, eksen dışı kuvvet uygulandığını gösterir. Redüktörden gelen sızıntı ise ters yükün izidir ve çalışmaya devam edilmeden bakılır.