HKM

Sektör Sözlüğü

Hidrolik kırıcı, ataşman, yedek parça, delme, madencilik, yıkım ve şantiye terimleri; üç dilde karşılıklarıyla.

Bu sözlük sahada ve ihracat yazışmasında karşınıza çıkan terimleri tek yerde topluyor. Her terimin Türkçe, İngilizce ve İspanyolca karşılığı birlikte veriliyor: yurt dışı yazışmada aradığınız kelimeyi doğru bulmanız için.

Terimlerin çoğu sitedeki ilgili sayfaya bağlıdır; bir konuyu derinleştirmek istediğinizde tanımın altındaki bağlantıyı izleyin.

Model bazlı sayısal değerler bilinçli olarak sözlükte yer almaz; onlar ürün sayfalarında ve seçim araçlarında bulunur.

90 terim

Hidrolik Kırıcı(7)

Hidrolik kırıcı: Taşıyıcı iş makinesinin hidrolik gücünü darbe enerjisine çeviren ataşman. İçindeki piston, hidrolik basınç ve gaz odası basıncının birlikte çalışmasıyla ileri geri hareket ederek ucu döver.
Darbe enerjisi: Kırıcının her vuruşta uca aktardığı enerji, joule (J) ile ifade edilir. Vuruş sayısıyla birlikte kırıcının gerçek kapasitesini belirler; tek başına yüksek vuruş sayısı güç anlamına gelmez.
Darbe sayısı: Kırıcının dakikada yaptığı vuruş sayısı (bpm). Yüksek bpm daha küçük ama daha sık darbe demektir; sert kayada düşük bpm-yüksek enerji, yumuşak malzemede yüksek bpm daha verimlidir.
Gaz odası (azot odası): Kırıcının üst gövdesinde bulunan, azotla doldurulmuş basınçlı bölüm. Pistonun geri dönüşünde yay görevi görür ve darbe enerjisine katkı yapar. Basıncı düşerse kırıcı hızlı ama hafif vurur.
Boşa vuruş: Malzeme kırıldıktan sonra ucun boşluğa vurması. Darbe enerjisini soğuracak malzeme kalmadığı için enerji kırıcının kendi gövdesine döner; boy saplama kırılması ve gövde çatlaklarının başlıca sebebidir.
Sessiz (kutulu) kırıcı: Gövdesi ses yalıtımlı bir kutu içine alınmış kırıcı tipi. Yerleşim alanı ve gece çalışmasında gürültü şikâyetini azaltır; açık tipe göre biraz daha ağır ve hacimlidir.
Üst gövde: Gaz odasının bulunduğu üst bölüm. Piston geri hareketinde buradaki azot basıncını sıkıştırır ve enerji depolar.

Kırıcı Uçları(6)

Sivri uç (moil point): Uç kısmı koni biçiminde olan, enerjiyi tek noktada toplayan uç tipi. Malzemeye nüfuz etmesi kolaydır; genel amaçlı kullanımda ve beton sökümünde en yaygın tercihtir.
Keski uç (chisel): Ağzı yassı ve keski biçiminde olan uç. Katmanlı malzemede çatlak yönünü belirlemekte ve kanal açmakta kullanılır; ağız yönü işe göre ayarlanır.
Küt uç (blunt): Ucu düz ve geniş olan tip. Enerjiyi geniş alana yayar; büyük blokları parçalamakta ve ikincil kırmada tercih edilir. Nüfuz etmez, ezerek kırar.
Piramit uç: Uç kısmı piramit biçiminde olan tip. Sivri ucun nüfuz kabiliyetiyle küt ucun dayanımını bir arada sunar; abrazif ve sert malzemede ömrü uzundur.
Toz kanallı uç: Gövdesinde toz tahliye kanalı bulunan uç. Tozun burç bölgesinde birikmesini azaltır; tozlu ve kuru sahalarda burç ve keçe ömrünü uzatır.
Mantarlaşma: Ucun darbe alan üst kısmının zamanla yayılıp mantar başı gibi genişlemesi. Ucun yuvasında sıkışmasına yol açar; taşlanarak düzeltilir, ilerlemişse uç değiştirilir.

Ataşmanlar(10)

Riper: Tek tırnakla zemini yırtarak söken pasif ataşman. Hidrolik beslemesi yoktur, makinenin bom gücüyle çalışır. Katmanlı ve çatlaklı zeminde kırıcıdan hızlı ve ucuzdur.
Pulverizatör: Betonu çeneleri arasında ezerek donatıdan ayıran ataşman. Yıkım sonrası ayrıştırmanın ana aracıdır; hurda demirin temiz kazanılmasını sağlar.
Hidrolik makas: Metal profil, kolon, boru ve çelik konstrüksiyonu kesen ataşman. Betonu ezmek için değil, metali kesmek için tasarlanmıştır.
Kırıcı kova: Sökülmüş malzemeyi sahada kırıp boyutlandıran kova tipi ataşman. Molozu yeniden kullanılabilir agregaya çevirerek nakliye ve döküm maliyetini doğrudan düşürür.
Tambur kesici: Döner tamburlar üzerindeki kesici uçlarla malzemeyi yontan ataşman. Darbe yerine kesme kuvveti kullandığı için titreşimi düşüktür; tünel, kanal ve şev düzeltmede tercih edilir.
Kesici uç (pika): Tambur kesicinin tamburu üzerindeki, malzemeyi yontan konik uç. Aşınan uçlar tek tek değiştirilir; abrazif malzemede sarf maliyetinin ana kalemidir.
Hidrolik burgu: Dönme hareketiyle zeminde delik açan ataşman. Direk çukuru, temel kazığı ve ağaç dikimi gibi işlerde kullanılır; tork ve devir değerleri zemine göre seçilir.
Kıskaç: Malzemeyi kavrayarak taşıyan ataşman. Ekskavatör kıskacı taş, moloz ve hurda için; kütük kıskacı orman ve ağaç işleri için kullanılır.
Beton kesici: Betonarme elemanları çeneleriyle keserek ayıran ataşman. Erişilmesi zor kolon ve döşemelerde seçici sökümde kullanılır.
Hızlı bağlayıcı: Ataşmanı makineden hızla söküp takmayı sağlayan bağlantı elemanı. Aynı makineyle birden çok ataşman kullanılan şantiyelerde ölü zamanı belirgin biçimde azaltır.

Yedek Parça ve Aşınma(13)

Piston: Hidrolik enerjiyi darbeye çeviren, silindir içinde ileri geri hareket eden ana parça. Yüzeyi krom kaplıdır; çizik veya krom dökülmesi keçeleri keser ve yağ kaçağı başlatır.
Silindir: Pistonun içinde hareket ettiği gövde parçası. İç yüzeyindeki aşınma iç kaçağa yol açar; kırıcı hem güç kaybeder hem ısınır.
Alt gövde: Ucun ve burçların bulunduğu alt bölüm. Boşa vuruş ve geciken burç değişimi bu parçada çatlak üretir.
Boy saplama (tij): Kırıcının gövde parçalarını birbirine bağlayan yüksek mukavemetli saplama. Doğru tork ve ön yükle sıkıldığında gövdenin tek parça gibi davranmasını sağlar; boşa vuruşta ilk yorulan elemandır.
Diyafram (membran): Gaz odasında azotu hidrolik yağdan ayıran esnek eleman. Hasar gördüğünde gaz basıncı tutmaz ve yağ kaçağıyla birlikte görülür.
Tamir takımı (keçe seti): Kırıcının sızdırmazlığını sağlayan keçe ve oring seti. Kaçak başladığında değiştirilir; ancak burç aşınmışsa yalnızca keçe değiştirmek geçici çözümdür.
Kafa burcu (alt burç): Ucu merkezde tutan ve yataklayan burç. Aşındığında uç eksenden kaçar, keçeyi tek taraftan ezerek kısa sürede bitirir; tekrarlayan yağ kaçağının asıl sebebi genellikle budur.
Merkezleme burcu (üst burç): Ucun üst kısmını merkezleyen burç. Alt burçla birlikte ucun eksende kalmasını sağlar; ikisi genellikle birlikte değerlendirilir.
Kama (uç pimi): Ucu yuvasında tutan pim. Aşındığında ucun boşluğu artar; ezilmiş kama ucun sıkışmasına ve alt gövde hasarına yol açar.
Dayama burcu: Pistonun aşırı ilerlemesini sınırlayan halka. Boşa vuruşta zorlanan elemanlardandır.
Akümülatör: Kırıcının her vuruşunda oluşan basınç dalgalanmasını yutan eleman. Basıncını kaybettiğinde dalgalanma hortumlara yansır ve titreşim belirgin biçimde artar.
Yataklama (aşınma plakası): Gövde ile braket arasındaki sürtünmeyi karşılayan değiştirilebilir plaka. Ucuz bir sarf parçası olarak pahalı gövde aşınmasını önler.
İç kaçak: Yağın basınç tarafından dönüş tarafına, iş yapmadan sızması. Dışarıdan görünmez; belirtisi güç kaybı ve devrenin normalden hızlı ısınmasıdır.

Hidrolik Sistem(8)

Yağ debisi: Birim zamanda devreden geçen yağ miktarı (l/dk). Ataşmanın çalışma hızını belirler; aralığın altında ataşman yavaşlar, üstünde fazla akış ısıya döner.
Çalışma basıncı: Ataşman hattında iş sırasında oluşan basınç (bar). Makinenin sistem/pompa basıncıyla karıştırılmamalıdır; ataşman seçiminde kullanılacak değer hat basıncıdır.
Emniyet valfi: Devre basıncı ayarlanan değeri aştığında yağı tanka boşaltan valf. Düşük ayarlıysa ataşman tam yüke binemez; fazla akış da buradan ısıya döner.
Hızlı kaplin (rakor): Hidrolik hortumların takılıp sökülmesini sağlayan bağlantı. Yarım oturmuş bir kaplin akışı tamamen keser ve dışarıdan sağlam görünür; sahada en sık atlanan arıza sebebidir.
Viskozite: Yağın akmaya karşı direnci. Sıcaklıkla değişir: ince yağ iç kaçağı, kalın yağ akış direncini ve ısıyı artırır. Çalışma sıcaklığına uygun viskozite seçilir.
Kavitasyon: Emme hattında havanın sisteme girmesi ve yağ içinde kabarcık oluşması. Pompadan tiz ses ve tankta köpük ile fark edilir; devreye hızla zarar verir.
Hortum titreşimi: Kırıcının her vuruşunda oluşan basınç dalgalanmasının hortuma yansıması. Bir miktar normaldir; belirgin artış akümülatör, sabitleme ya da hortum ömrüne işaret eder.
Tork: Döndürme momenti (Nm). Burguda delme kapasitesini, saplamada ise sıkma değerini ifade eder. Saplama torku kılavuzdaki değere göre uygulanır.

Yağlama(6)

Gres: Uç ve burç bölgesini yağlayan koyu kıvamlı yağlayıcı. Kırıcı gresi yüksek sıcaklık ve darbeye dayanacak şekilde formüle edilir; genel amaçlı gres bu koşulda yetersiz kalır.
Otomatik yağlama: Kırıcı çalışırken gresi belirli aralıklarla otomatik veren sistem. Operatöre bağımlılığı kaldırır; yağlama atlanması kaynaklı burç ve keçe hasarını büyük ölçüde önler.
Manuel yağlama: Gres tabancasıyla elle yapılan yağlama. Doğru uygulandığında yeterlidir ama vardiya yoğunluğunda atlanması en sık görülen bakım hatasıdır. Yağlama kırıcı uca basılıyken yapılır.
Gresörlük (nipel): Gresin sisteme verildiği bağlantı ucu. Tıkalı ya da hasarlı gresörlük yağlamanın hiç ulaşmamasına yol açar; yağlama sonrası gresin gerçekten çıktığı kontrol edilmelidir.
Ataşman yağlama noktaları: Ataşmanın hareketli bağlantılarında bulunan yağlama noktaları: pim yatakları, döner başlık ve çene mafsalları. Ataşman tipine göre sayısı ve aralığı değişir.
Ekskavatör yağlama: Bom, arm ve kova pimlerinin yağlanması. Ataşman yağlamasından ayrıdır ve genellikle farklı aralıklarla yapılır; ikisi karıştırıldığında ataşman tarafı ihmal edilir.

İş Makineleri ve Taşıyıcılar(7)

Taşıyıcı (carrier): Ataşmanın takıldığı iş makinesi. Ataşman seçiminde birincil kriter taşıyıcının çalışma ağırlığıdır; bu bir tercih değil fiziksel sınırdır.
Ekskavatör: Paletli ya da lastikli, bom-arm-kova düzeniyle kazı yapan iş makinesi. Hidrolik ataşmanların en yaygın taşıyıcısıdır.
Mini ekskavatör: Küçük tonajlı, dar alanda çalışabilen ekskavatör. Küçük sınıf kırıcılar ve hafif ataşmanlarla eşleştirilir; iç mekân ve tadilat işlerinde yaygındır.
Dozer: Önündeki bıçakla malzemeyi iten paletli makine. Arkasına takılan riperle sert zemin sökümünde de kullanılır; ekskavatör riperinden farklı bir düzendir.
Beko loder: Önde yükleyici kepçe, arkada kazıcı kol bulunan lastikli makine. Altyapı ve şehir içi işlerde küçük sınıf kırıcılarla birlikte yaygın kullanılır.
Çalışma ağırlığı: Makinenin ya da ataşmanın çalışma hâlindeki toplam ağırlığı. Ataşman-taşıyıcı eşleştirmesi bu değer üzerinden yapılır.
Braket (adaptör): Ataşmanı makinenin boma bağlayan ara eleman. Pim çapı ve pim aralığı makineye özeldir; ataşman aynı olsa da braket makineye göre üretilir.

Delme ve Sondaj(6)

Kaya delici (delici ünite): Kayada delik açan hidrolik ünite. Patlatmalı kazıda delik deseni bu ünitelerle açılır; ekskavatöre takılan tipleri de vardır.
Tij (delme çubuğu): Delici üniteden gelen darbe ve dönme hareketini uca ileten çubuk. Derin deliklerde birbirine eklenerek uzatılır.
Delici bit (matkap ucu): Tijin ucundaki, kayayı kıran sert metal uç. Buton bit ve DTH bit gibi tipleri vardır; kaya sertliğine ve delik çapına göre seçilir.
DTH (delik dibi tabancası): Darbe mekanizması deliğin dibinde, ucun hemen arkasında çalışan delme yöntemi. Derin deliklerde enerji kaybı düşük olduğu için tercih edilir.
Yatay sondaj (HDD): Yüzeyi kazmadan, yönlendirilebilir başlıkla yatay delik açma yöntemi. Yol, nehir ve yapı altından boru ve kablo geçirmekte kullanılır; kazısız teknoloji ailesindendir.
Kazısız teknolojiler: Yüzeyi açmadan altyapı döşeme ve yenileme yöntemlerinin genel adı. Trafik ve çevre etkisini azalttığı için şehir içinde tercih edilir.

Madencilik ve Taş Ocağı(5)

Patlatma: Kayayı patlayıcı ile parçalama yöntemi. İzin, güvenlik mesafesi ve titreşim sınırları nedeniyle her sahada uygulanamaz; bu durumda mekanik kazı devreye girer.
Patlatmasız kazı: Kayanın kırıcı, riper ya da tambur kesici ile mekanik olarak sökülmesi. İzin süreci kısadır, titreşim kontrol edilebilir; yerleşim yakınında tek uygulanabilir yöntem olabilir.
İkincil kırma: Patlatma sonrası çıkan iri blokların konkasöre girecek boyuta indirilmesi. Genellikle kırıcıyla yapılır ve ocak veriminde belirleyicidir.
Konkasör: Kayayı kırarak agrega üreten sabit ya da mobil tesis. Besleme ağzından büyük bloklar geçemez; ikincil kırma bu yüzden gereklidir.
Şev: Kazı ya da ocak aynasının eğimli yüzeyi. Şev düzeltme ve temizleme işlerinde tambur kesici ve kırıcı birlikte kullanılır.

Yıkım ve Geri Dönüşüm(5)

Seçici (selektif) söküm: Yapıyı tümüyle yıkmadan, belirli elemanları kontrollü şekilde sökme. Restorasyon, tadilat ve malzeme ayrıştırma projelerinde uygulanır.
Birincil yıkım: Yapının ana kütlesinin indirildiği ilk aşama. Kırıcı ve makas bu aşamanın ataşmanlarıdır; ayrıştırma sonraki aşamada yapılır.
İkincil yıkım (ayrıştırma): İndirilen yapının parçalanıp malzemelerine ayrıldığı aşama. Pulverizatör betonu demirden ayırır, kırıcı kova molozu agregaya çevirir.
Sahada geri dönüşüm: Yıkım molozunun sahada kırılıp yeniden kullanılması. Nakliye ve döküm maliyetini doğrudan düşürdüğü için genellikle en hızlı geri dönen yatırımdır.
Titreşim: Ataşmanın zemine ve çevre yapılara aktardığı sarsıntı. Mevcut yapıya bitişik işlerde belirleyici kısıttır; darbe yerine kesme kuvveti kullanan ataşmanlar avantajlıdır.

Şantiye ve Saha Yönetimi(6)

Şantiye: İşin fiilen yürütüldüğü saha. Makine, ataşman, personel ve malzeme akışının birlikte yönetildiği yerdir; ataşman seçimi de saha koşullarına göre yapılır.
Makine parkı (filo): İşletmenin sahip olduğu makine ve ataşman topluluğu. Ataşman standardizasyonu (aynı braket, aynı uç çapı) yedek parça stokunu ve ölü zamanı azaltır.
Kritik yedek parça stoku: Arıza hâlinde işi durdurmamak için sahada bulundurulan parçalar: keçe takımı, kama, uç ve yaygın burçlar. Tedarik süresi uzun parçalar önceliklidir.
Ölü zaman (duruş): Makinenin arıza, bakım ya da ataşman değişimi nedeniyle çalışmadığı süre. Şantiye maliyetinde çoğu zaman parça fiyatından daha büyük kalemdir.
Periyodik bakım: Belirli çalışma saatlerinde yapılan planlı kontrol ve değişimler. Arıza sonrası müdahaleden ucuzdur; aralıklar kullanım yoğunluğuna göre kısaltılır.
Operatör eğitimi: Doğru çalışma tekniğinin öğretilmesi. Kırıcı ömrünü en çok uzatan tek alışkanlık, malzeme koptuğu anda kumandayı bırakmaktır; bu, eğitimde ilk maddedir.

Malzeme, Jeoloji ve Ölçü(6)

Basınç dayanımı (UCS): Kayanın eksenel basınç altında dayandığı gerilme, MPa ile ifade edilir. Ataşman seçiminde kaya sertliğinin en yaygın ölçüsüdür.
Abrazivite (aşındırıcılık): Malzemenin uç ve kesici parçaları aşındırma eğilimi. Yüksek abraziviteli malzemede uç ve pika sarfı, sertlikten bağımsız olarak belirgin artar.
Çatlak / tabaka düzlemi: Kayanın doğal olarak zayıf olduğu ayrılma yüzeyi. Riper bu düzlemi kullanarak söker; düzlem yoksa riper tutunamaz ve kırıcı gerekir.
Agrega: Beton ve yol dolgusunda kullanılan kırılmış taş malzeme. Yıkım molozu sahada kırılarak dolgu agregası olarak yeniden kullanılabilir.
Ton (t): 1000 kilogram. Taşıyıcı sınıflandırmasında ve ataşman-makine eşleştirmesinde kullanılan temel birimdir.
Bar: Basınç birimi. Hidrolik devrede çalışma basıncı ve emniyet valfi ayarı bar cinsinden verilir.

İhracat ve Ticaret(5)

Incoterms: Uluslararası ticarette masraf ve riskin alıcı ile satıcı arasında nerede el değiştirdiğini tanımlayan standart teslim kuralları.
FOB: Malın çıkış limanında gemiye yüklenmesiyle riskin alıcıya geçtiği teslim şekli. Navlun ve sigorta alıcıya aittir.
CIF: Satıcının navlun ve sigortayı varış limanına kadar üstlendiği teslim şekli. Riskin geçiş noktası ile masrafın bittiği nokta farklıdır.
HS kodu (GTIP): Ürünlerin gümrükte sınıflandırıldığı uluslararası kod. Doğru kod, gümrük vergisi ve ithalat izinlerini doğrudan etkiler.
Test raporu: Ürünün sevkiyat öncesi fabrikada test edildiğini belgeleyen rapor. Alıcı için ürünün çalışır durumda çıktığının kanıtıdır.