Kısa cevap
Patlatma ile mekanik kazıyı karşılaştırırken yapılan en yaygın hata, patlatmanın maliyetini yalnızca patlayıcı ve delme üzerinden hesaplamaktır. Oysa patlatmanın maliyeti bir zincirdir: delme, patlayıcı, izin ve bildirim, güvenlik çemberi için durdurulan üretim, patlatma sonrası saneo, ve konkasöre girmeyen blokların ikincil kırılması. Mekanik kazının maliyeti ise daha az kalemden oluşur ama saat başına yüksektir: makine, ataşman, aşınma parçası ve zaman. Karşılaştırma ancak iki zincirin tamamı yan yana konduğunda anlamlı olur; tek kalem üzerinden yapılan karşılaştırma neredeyse her zaman patlatmayı ucuz gösterir.
Patlatma zincirindeki kalemler
- Delme: delik sayısı, derinliği ve delme hızı. Sert ve abrazif kayada delici bit tüketimi ayrı bir kalemdir.
- Patlayıcı ve ateşleme düzeni.
- İzin, bildirim ve kayıt: özellikle yerleşime yakın ocaklarda idari süre bir maliyettir.
- Güvenlik çemberi süresi: patlatma anında duran üretim, yalnızca patlatma süresi değil çemberin kurulup kaldırılma süresidir.
- Patlatma sonrası saneo: şevde kalan oynak blokların indirilmesi, yükleme başlamadan yapılması gereken bir iştir.
- İkincil kırma: konkasöre girmeyen blokların küçültülmesi. Boyut dağılımı kötüyse bu kalem hızla büyür.
- Titreşim ve hava şoku yönetimi: ölçüm, şikâyet yönetimi ve gerekirse tasarım değişikliği.
Mekanik kazı zincirindeki kalemler
Bu son madde, karşılaştırmanın en çok atlanan tarafıdır: mekanik kazıda çıkan malzemenin boyut dağılımı kontrollüdür, yani konkasör beslemesi düzenlidir ve ikincil kırma ihtiyacı azdır.
- Makine ve ataşmanın saatlik maliyeti: amortisman, bakım, yakıt ve operatör.
- Aşınma parçası: abrazif kayada bu kalem belirgin biçimde büyür ve karşılaştırmanın en değişken parçasıdır.
- Zaman: aynı hacmi kaldırmak patlatmadan uzun sürer ve bu süre projenin diğer kalemlerine de yansır.
- Duruş: ataşman arızası üretimi doğrudan durdurur; yedek parça bulunabilirliği bu kalemi belirler.
- Avantaj tarafı: saneo ve ikincil kırma kalemleri büyük ölçüde ortadan kalkar, çünkü malzeme zaten boyutlandırılmış çıkar.
Hangi durumda mekanik kazı öne geçer?
- Kaya orta sertlikte ve çatlaklı: mekanik kazı hızlanır, patlatmanın avantajı azalır.
- Yerleşime yakın ocak: izin süresi, titreşim yönetimi ve şikâyet riski patlatma zincirini uzatır.
- Kesit hassasiyeti gereken işler: nihai şev, profil ya da sınırlı kazı hacmi; patlatma bu hassasiyeti veremez.
- Küçük ve dağınık kazı hacmi: patlatmanın sabit maliyetleri (izin, çember, hazırlık) küçük hacme bölündüğünde metreküp maliyeti yükselir.
- Üretimin durdurulamadığı ocaklar: çember süresi sürekli üretim kaybı yaratıyorsa mekanik kazı öngörülebilirlik sağlar.
Burada rakam vermiyoruz, çünkü karşılaştırma sizinkidir
Metreküp başına maliyet; kayanın sertliğine ve abrazivitesine, delme hızınıza, patlayıcı fiyatına, ocağınızın yerleşime uzaklığına ve makine parkınıza göre değişir. Sektör ortalaması diye verilecek bir rakam kararınızı iyileştirmez. Yapılacak şey iki zinciri kendi verinizle doldurmaktır; yöntemi bu yazı, sayıları kendi kayıtlarınız verir.
Kayanın kendisi neyi değiştirir?
Mekanik kazının maliyetini en çok belirleyen şey kayanın sertliği değil abrazivitesidir. Sert ama az aşındırıcı bir kaya, mekanik kazıda öngörülebilir bir maliyet verir; orta sert ama çok aşındırıcı bir kaya ise aşınma parçası kalemini şişirir.
İkinci belirleyici çatlak yapısıdır. Çatlaklı bir kütle mekanik kazıya serbest yüzey sunar ve ilerleme hızlanır; masif ve çatlaksız bir kütlede ise mekanik kazı belirgin biçimde yavaşlar.
Bu iki özelliğin ataşman kararını nasıl değiştirdiğini kaya sertliği ve abrazivite yazısında ele aldık; aynı iki özellik, patlatma ile mekanik kazı karşılaştırmasının da girdisidir.
Yapılmalı, yapılmamalı
Yapılmalı
- Patlatma maliyetini zincirin tamamı üzerinden hesaplayın; delme ve patlayıcı tek başına yanıltır.
- İkincil kırma ve saneo kalemlerini patlatma tarafına yazın; mekanik kazıda bunlar büyük ölçüde yoktur.
- Aşınma parçası kalemini kendi kaya verinizle hesaplayın; abrazivite bu kalemi belirler.
- Karşılaştırmayı metreküp başına yapın, saat başına değil.
- Karma çözümü de değerlendirin: kütle patlatmayla, nihai şev ve hassas bölgeler mekanik kazıyla.
Yapılmamalı
- Patlatmayı yalnızca patlayıcı maliyetiyle ucuz saymayın.
- Mekanik kazıyı yalnızca saatlik maliyetle pahalı saymayın.
- İzin ve çember sürelerini maliyet dışı bırakmayın.
- Boyut dağılımının konkasör beslemesine etkisini hesap dışı tutmayın.
- Kararı tek seferde ve kalıcı vermeyin; kaya ocağın içinde değişir, karar da bölgeye göre değişebilir.