Kısa cevap
Patlatma, hacimsel kazının en hızlı ve en ucuz yöntemidir; mekanik kazı ona hız olarak yetişemez. Patlatmasız kazı bu yüzden tercih değil zorunluluk meselesidir ve üç durumda devreye girer: yakın yapıya titreşim sınırı aşılıyorsa, patlayıcı kullanım izni alınamıyorsa ya da alınması projeyi geciktiriyorsa, ve kazı hattı gömülü bir tesisata (boru, kablo, tünel) yeterince yakınsa. Bu üç durumdan biri varsa mekanik kazı bir seçenek değil şarttır.
Patlatmayı imkânsız kılan üç durum
- Titreşim sınırı: hastane, laboratuvar, tarihi yapı, hassas ekipman içeren tesis yakınında patlatmanın ürettiği yer sarsıntısı izin verilen sınırın üzerine çıkabilir. Sınır aşıldığında patlatma izni verilmez.
- İzin süreci: patlayıcı kullanım izni bazı bölgelerde uzun sürer ya da askeri/hassas alan yakınlığı nedeniyle hiç verilmez. Proje takvimi izni bekleyemiyorsa mekanik kazı tek yoldur.
- Gömülü tesisat: kazı hattı su, doğalgaz, elektrik hattı ya da tünele yeterince yakınsa patlatmanın ürettiği şok bu tesisata zarar verebilir. Güvenlik mesafesi tutmuyorsa patlatma yapılamaz.
Karar bir tercih değil bir eşik meselesidir
Patlatmasız kazıya "daha güvenli olduğu için" geçilmez; genellikle patlatmanın fiilen mümkün olmadığı bir eşik aşıldığı için geçilir. Bu yüzden karar mühendislik tercihinden çok, titreşim ölçümü ve izin durumunun ortaya koyduğu bir sonuçtur.
Mekanik kazının araç seçenekleri
Hacimsel ve düzensiz kazıda hidrolik kırıcı en hızlı mekanik yöntemdir; gevrek kayada çatlak başlatıp koparır.
Profil ve yüzey hassasiyeti gerektiğinde, ya da malzeme çatlak yaymayacak kadar plastik davranıyorsa tambur kesici devreye girer. İki aletin hangi durumda öne geçtiğine dair ayrıntılı karşılaştırmamız var.
Çok sert ve masif kayada ikisi de yavaş kalabilir; bu durumda kimyasal genleşme maddeleri ya da hidrolik kama gibi statik kırma yöntemleri değerlendirilir. Bu yöntemler yavaştır ama sıfır titreşim üretir.
Verimlilik farkını yönetmek
Mekanik kazının patlatmaya göre daha yavaş olduğunu kabul etmek, projeyi doğru planlamanın ilk adımıdır. Aynı hacmi patlatma hızında bitirmeyi beklemek, saha planlamasını baştan bozar.
Verimi artırmanın yolu tek makineyle zorlamak değil, birden fazla makineyi paralel çalıştırmaktır. İki ya da üç kırıcı/tambur kesici aynı anda farklı cephede çalışırsa, toplam süre patlatmaya yaklaşabilir.
Malzemenin çıkış hızını da hesaba katın: mekanik kazı sürekli ve öngörülebilir bir akış üretir, patlatma ise toplu ve aralıklı. Nakliye ve yükleme kapasitesini bu farka göre planlamak gerekir.
Titreşim ölçümü nasıl yapılır?
Titreşim sınırının aşılıp aşılmadığı tahminle değil ölçümle belirlenir. Sismograf, en yakın hassas yapıya yerleştirilir ve kazı sırasında gerçek zamanlı ölçüm alınır.
İzin verilen sınır, yapının türüne ve yerel yönetmeliğe göre değişir; genel bir rakam vermek yanıltıcı olur. Sınır değerini projenizin izin belgesinden ya da bağlı olduğunuz yönetmelikten teyit edin.
Ölçüm yalnızca proje başında değil, çalışma sırasında da tekrarlanmalıdır; ekipman değişimi ya da malzeme farkı titreşim düzeyini değiştirebilir.