Kısa cevap
Yol işlerinde ataşman kararını belirleyen şey malzemenin sertliği değil, kesitin düzgün olmasının ne kadar önemli olduğudur. Asfalt görece yumuşaktır ve kırıcı onu kolay söker; ama söktüğü kenar düzensiz kalır ve yama yapılacaksa o düzensiz kenar sonradan sorun çıkarır. Bu yüzden yolda iki farklı iş vardır: geniş alan sökümü, kenarın önemsiz olduğu; ve yama kazısı, kenarın işin kalitesini belirlediği. Birincisinde hız kazanır, ikincisinde kesit kazanır. Üçüncü bir kısıt daha var ve çoğu zaman en belirleyicisi odur: trafik.
İki farklı iş
Geniş alan sökümünde amaç asfalt tabakasını kaldırmaktır ve kenarın nerede bittiği önemsizdir. Burada kırıcı hızlıdır ve ekonomiktir; sökülen malzeme zaten tamamen kaldırılacaktır.
Yama kazısında ise amaç sınırlı bir alanı kaldırıp yerine yeni asfalt sermektir. Yeni asfaltın eskiye tutunması, kesilen kenarın düzgün ve dik olmasına bağlıdır. Düzensiz bir kenarda yama kenarından su alır ve bir sonraki kışta çevresinden bozulmaya başlar.
Bu iki iş aynı ataşmanı kullanmaz. Yama kazısında kenar önce kesilir, sonra iç kısım sökülür; kesme işini kırıcı yapamaz.
Hangi iş, hangi ataşman
- Geniş alan asfalt sökümü: kırıcı, küt ya da geniş uçla. Sivri uç asfaltı deler ama kaldırmaz.
- Yama kenarı kesimi: beton kesici ya da disk. Kenarın dik ve düzgün olması işin kalitesini belirler.
- Yama iç kısmının sökümü: kırıcı ya da kova; kenar zaten kesildiği için burada hassasiyet gerekmez.
- Beton yol ve rijit üstyapı: kırıcı, donatı varsa ardından pulverizatör.
- Bordür ve refüj sökümü: kıskaç ya da küçük kırıcı; bordürü kırmadan sökmek geri kullanım sağlar.
- Yüzey profilleme ve kot düzeltme: tambur kesici; düşük titreşim ve düzgün yüzey verir.
- Sökülen malzemenin sahada değerlendirilmesi: kırıcı kova, asfalt ve beton molozunu dolgu malzemesine çevirir.
Trafik altında çalışmak
Yol işlerinin çoğu trafiğe kapalı olmayan bir ortamda yapılır ve bu, ataşman kararını doğrudan etkiler. İki kısıt devreye girer: sıçrama ve süre.
Sıçrama, kırıcının en zayıf yanıdır: kopan asfalt ve beton parçaları yatay savrulur ve geçen araçlara ulaşabilir. Bu yüzden trafiğe yakın çalışmada ya perde kurulur ya daha kontrollü bir ataşman seçilir. Tambur kesici bu açıdan belirgin biçimde daha güvenlidir.
Süre kısıtı ise gece çalışması ve şerit kapama süreleriyle ilgilidir. Burada hız kazanır ve karar hızlı ataşmandan yana döner; ama sıçrama kısıtı varsa hız ikinci sıraya düşer.
Yol altındaki hatlar asfalttan daha yakındır
Yol gövdesi altyapı hatlarının en yoğun olduğu yerdir: su, kanalizasyon, gaz, elektrik ve telekom genellikle aynı kesitte bulunur. Asfalt tabakası ince olduğu için, kırıcıyla derine inildiğinde hatta ulaşmak beklenenden hızlı olur. Kazı derinliği asfalt tabakasını geçecekse hat sorgusu zorunludur.
Yapılmalı, yapılmamalı
Yapılmalı
- Yama kazısında kenarı önce kesin, sonra içini sökün.
- Asfalt sökümünde küt ya da geniş uç kullanın; sivri uç deler, kaldırmaz.
- Trafiğe yakın çalışmada sıçrama perdesi kurun ya da daha kontrollü ataşman seçin.
- Asfalt tabakasını geçecek derinlikte çalışacaksanız hat sorgusu yaptırın.
- Sökülen asfalt ve betonu sahada değerlendirmeyi hesaba katın; nakliye tasarrufu belirgindir.
Yapılmamalı
- Yama kenarını kırıcıyla oluşturmaya çalışmayın; kenar düzensiz kalır ve yama kenarından bozulur.
- Bordürü kırarak sökmeyin; kırılmayan bordür yeniden kullanılabilir.
- Sökülen malzemeyi kırıcıyla yana itmeyin; bu yan yüktür.
- Trafik altında sıçrama riskini "kısa sürecek" diye göze almayın.
- Beton yolda donatıyı kırıcıyla eğip koparmaya çalışmayın; kesme işi makasın, ayırma işi pulverizatörün.
Sökülen malzeme: atık mı, malzeme mi?
Yol işlerinde sökülen asfalt ve beton, sahadan çıkarılması gereken bir atık gibi görülür; oysa ikisi de dolgu ve altyapı malzemesine dönüşebilir.
Sahada kırıcı kova ile işlenen moloz, hem nakliye maliyetini hem dışarıdan alınacak dolgu malzemesi maliyetini düşürür. Kazanç, taşıma mesafesi uzadıkça büyür.
Bu hesabın nasıl kurulduğunu sahada geri dönüşüm yazısında ele aldık; yol işleri, malzemenin çıktığı ve gerekli olduğu yerin aynı olması nedeniyle bu hesabın en elverişli olduğu alanlardan biridir.