Kısa cevap
Taş ocağında verim, patlatmanın ne kadar iyi olduğundan çok, patlatma sonrası yığının yükleme makinesine ne kadar uygun olduğuna bağlıdır. İyi bir yükleme aynası üç şeyi birden sağlar: makinenin kepçesinin rahat dolduğu bir eğim, konkasöre girecek boyutta malzeme, ve arkasında oynak blok bırakmayan bir şev. Üçü birden sağlanmadığında darboğaz hemen görünür ama yanlış yerde aranır: yükleme yavaşladığında genellikle makine ya da operatör sorgulanır, oysa sebep çoğu zaman aynanın kendisidir. Ataşmanın bu düzendeki yeri, aynayı yükleme makinesine uygun hâle getirmektir.
Yükleme aynasını ne bozar?
- Aşırı iri blok: konkasöre girmeyen malzeme aynada birikir ve yükleme makinesi onları atlamak zorunda kalır. Darboğazın en yaygın sebebi budur.
- Çok dik ya da çok yayvan yığın: dik yığın güvenli değildir ve üstten malzeme gelir; yayvan yığında kepçe dolmaz ve çevrim süresi uzar.
- Şevde oynak blok: yükleme makinesi aynaya yaklaşamaz, mesafe bırakır ve verim düşer.
- Ayna dibinde birikmiş ince malzeme: kepçenin altına giremediği bir taban, her çevrimde kayıp demektir.
- Karışık boyut dağılımı: ince ve iri birlikte geldiğinde konkasör beslemesi düzensizleşir.
Ataşmanın yeri
Ocakta kırıcının asıl işi kaya kazmak değil, aynayı düzenlemektir. İkincil kırma, yani konkasöre girmeyen blokların küçültülmesi, ocak veriminin en sık görünmeyen darboğazıdır ve bunu ayrı bir yazıda ele aldık.
İkinci iş şev güvenliğidir: aynanın üstünde ve yanında kalan oynak blokların indirilmesi. Bu iş, yükleme makinesinin aynaya ne kadar yaklaşabileceğini doğrudan belirler.
Üçüncüsü taban temizliğidir: ayna dibinde biriken ince malzemenin alınması, kepçe doluluk oranını yükseltir. Bu iş genellikle yükleyicinin kendisine bırakılır ama ataşmanla yapılması gereken durumlar da olur.
Darboğaz konkasörde görünür, ocakta doğar
Konkasör beslemesi düzensizse ilk bakılan yer genellikle konkasörün kendisidir. Oysa düzensiz besleme çoğu zaman aynadaki boyut dağılımından gelir: iri bloklar atlandığı için besleme kesintili olur. İkincil kırmayı aynada yapmak, konkasörde çözmeye çalışmaktan hem ucuzdur hem daha az duruş üretir.
Banko yüksekliği neyi belirler?
Banko yüksekliği ocak tasarımının bir parçasıdır ve güvenlik, delme planı ve makine erişimi birlikte belirler; burada bir ölçü vermiyoruz çünkü bu değer ocağa, kayaya ve mevzuata göre değişir.
Ama ataşman açısından etkisi nettir: şev temizliği ve saneo işinde makinenin bom erişimi banko yüksekliğine yetmiyorsa, iş ya iki kademede yapılır ya da erişimi yeten bir makine gerekir. Erişemeyen bir makineyle ataşmanı eğik dayamak, yan yük ve verimsizlik demektir.
İkinci etki, yığının aynaya göre konumudur: yüksek bankodan gelen malzeme daha dağınık yayılır ve aynanın toparlanması daha uzun sürer.
Yapılmalı, yapılmamalı
Yapılmalı
- İkincil kırmayı aynada, yükleme sürerken yapın; biriktirip sonra toplu yapmak çevrim kaybı üretir.
- Şev temizliğini yükleme başlamadan yapın; sonradan yapmak yüklemeyi durdurur.
- Ayna dibini düzenli temizleyin; kepçe doluluğu doğrudan buraya bağlıdır.
- Banko yüksekliğini makine erişimiyle birlikte planlayın.
- Boyut dağılımını konkasör beslemesi üzerinden izleyin; düzensiz besleme aynadaki bir sorunun habercisidir.
Yapılmamalı
- İri blokları atlayıp yüklemeye devam etmeyin; biriken blok sonra daha büyük bir duruş üretir.
- Oynak blok varken yükleme makinesini aynaya yaklaştırmayın.
- Şev temizliğini kırıcıyla aşağıdan yukarı doğru yapmayın; düşen malzeme makinenin üstüne gelir.
- Ataşmanı erişemediği yükseklikte eğik dayayıp çalışmayın.
- Ayna dibindeki ince malzemeyi "nasılsa yüklenir" diye bırakmayın.
Kırıcı mı tambur kesici mi?
Ocakta bu soru iki ayrı işte farklı cevaplanır. İkincil kırmada kırıcı açık ara öndedir: iş kütle parçalamaktır, hassasiyet gerekmez ve hız doğrudan verime döner.
Şev düzeltme ve saneo işinde ise cevap işin amacına bağlıdır. Oynak blokları indirmek hız işidir ve kırıcı hızlıdır; şevi belirli bir açıya getirmek ise kesit işidir ve tambur kesici belirgin biçimde daha iyi sonuç verir.
İkisinin ayrımını şev düzeltme yazısında ele aldık; ocakta çoğu zaman ikisi de gerekir ve sıra önce saneo sonra profildir.