Kısa cevap
Şehir içinde kayaya oturan bir temel kazısında patlatma çoğu zaman gündeme bile gelmez: komşu yapı, izin süreci ve titreşim sınırı bu seçeneği baştan kapatır. Geriye mekanik kazı kalır ve buradaki asıl mesele hangi ataşmanın kullanılacağı değil, kazının hangi sırayla ilerleyeceğidir. Mekanik kazıda ilerleme serbest yüzey yaratmakla olur; kütlenin ortasından başlayan bir kazı ilerlemez, kenarından başlayan ilerler. Bu yüzden plan, ataşman listesinden önce kesme ve kademe planıdır. Ataşman o planın aracıdır.
Neden sıra ataşmandan önemli?
Patlatmada enerji kütlenin içinde açığa çıkar ve kaya kendi içinden çatlar. Mekanik kazıda ise enerji dışarıdan verilir ve kaya ancak genişleyebileceği bir boşluk varsa kırılır. O boşluğa serbest yüzey denir.
Serbest yüzey yoksa kırıcı vurur, enerji ısıya döner ve ilerleme olmaz. Sahada "bu kaya kırılmıyor" denen durumların önemli bir kısmı kaya sertliğiyle değil serbest yüzey eksikliğiyle ilgilidir.
Bu yüzden mekanik kazı, kademeli ilerler: bir kenardan başlanır, dar bir kanal açılır, o kanal serbest yüzey olur ve kazı ondan genişler. Kademelerin yüksekliği ve genişliği de makine erişimine göre belirlenir.
Kazı planı
- 1
Komşu yapı ve titreşim sınırını belirleyin
Sınır, ataşman seçimini doğrudan kısıtlar. Hangi ölçüm ve hangi sınırın geçerli olduğu yerel mevzuata ve proje şartnamesine bağlıdır; bu yazıda sayı vermiyoruz.
- 2
Serbest yüzeyi nereden açacağınıza karar verin
Kazının en erişilebilir kenarı seçilir ve ilk kanal oradan açılır. Bu kanal, sonraki tüm ilerlemenin dayanağıdır.
- 3
Kademe yüksekliğini makineye göre kurun
Makinenin ucu dik dayayabileceği yükseklik kademe yüksekliğini belirler. Erişemediği yükseklikte eğik çalışmak, yan yük ve yavaş ilerleme demektir.
- 4
İlk kanalı en kontrollü ataşmanla açın
Kanal açma, titreşimin en yoğun olduğu aşamadır çünkü serbest yüzey henüz yoktur. Titreşim kısıtı varsa bu aşamada tambur kesici kullanmak, kırıcıyla zorlamaktan hem daha hızlı hem daha güvenlidir.
- 5
Serbest yüzey oluştuktan sonra hızlanın
Kanal açıldıktan sonra kütle o yöne doğru kırılabilir hâle gelir; burada kırıcı belirgin biçimde hızlanır ve ataşman değişimi mantıklı olur.
- 6
Kazı tabanını ayrıca planlayın
Temel tabanının kotu ve düzgünlüğü şartnameyle tanımlıdır. Kırıcıyla açılmış bir taban düzensizdir; kot hassasiyeti isteniyorsa son kat ayrı bir ataşmanla alınır.
Ataşman seçimi ve titreşim
- Kırıcı: serbest yüzey oluştuktan sonra en hızlısı. Titreşimi en yüksek olan da odur; kapalı gövdeli tip, gürültüyü azaltır ama titreşimi tamamen çözmez.
- Tambur kesici: keserek ilerler, titreşimi belirgin biçimde düşüktür ve düzgün yüzey verir. Serbest yüzey olmadan da ilerleyebilen tek ataşmandır; bedeli hızdır.
- Dikey tambur kesici: dar ve derin kesitlerde, özellikle kanal açma aşamasında öne geçer.
- Riper: kaya katmanlıysa serbest yüzeye gerek duymadan yırtabilir; masif kayada işe yaramaz.
- Kırıcı kova: çıkan malzemenin sahada değerlendirilmesi için; nakliye şehir içinde en pahalı kalemlerden biridir.
Titreşim ölçümü bir ataşman kararı değil, bir kayıt meselesidir
Şehir içi kazıda komşu şikâyeti neredeyse kaçınılmazdır ve tartışma çoğu zaman ölçüm olmadan yürür. Kazı başlamadan önce mevcut durumun (varsa mevcut çatlakların) tespit edilmesi ve kazı boyunca titreşim ölçümü yapılması, sonraki tartışmanın zeminini belirler. Bunu gürültü ve titreşim sayfasında ayrıca ele aldık.
Süre hesabı: mekanik kazı ne kadar yavaş?
Mekanik kazı patlatmadan yavaştır, ama karşılaştırma yalnızca kazı süresi üzerinden yapılırsa yanıltıcı olur. Patlatmanın kendi süresi vardır: izin, komşu bilgilendirme, delme, yükleme, güvenlik çemberi ve patlatma sonrası temizlik.
Şehir içinde bu ek süreler büyür ve bazı durumlarda toplamda mekanik kazıyı yakalar. Buna bir de izin alınamama riski eklenir; alınamayan bir izin, planlanan sürenin tamamını geçersiz kılar.
Bu yüzden karar "hangisi daha hızlı" değil, "hangisi öngörülebilir" sorusuyla verilir. Mekanik kazı yavaştır ama süresi baştan hesaplanabilir; patlatma hızlıdır ama şehir içinde süresi izne bağlıdır.
Yapılmalı, yapılmamalı
Yapılmalı
- Kazıya başlamadan serbest yüzey planını çıkarın; ataşman kararı ondan sonra gelir.
- Kademe yüksekliğini makinenin dik dayayabildiği yüksekliğe göre kurun.
- Titreşim kısıtı varsa kanal açma aşamasında tambur kesiciyi değerlendirin.
- Kazı öncesi komşu yapıların mevcut durumunu tespit ettirin.
- Çıkan kayayı sahada değerlendirmeyi planlayın; şehir içinde nakliye pahalıdır.
Yapılmamalı
- Kütlenin ortasından kazıya başlamayın; serbest yüzey olmadan ilerleme olmaz.
- Serbest yüzey yokken kırıcıyla ısrar etmeyin; enerji ısıya döner ve uç mantarlaşır.
- Kademe yüksekliğini makine erişiminin üstünde tutmayın; eğik çalışma yan yüktür.
- Temel tabanını kırıcıyla bitirmeyin; kot hassasiyeti varsa son kat ayrı ataşmanla alınır.
- Titreşim tartışmasına ölçümsüz girmeyin.